[IMG]
men.png
O'n to'qqizinchi bob

 Erta bilan hammasi ortda qoldi. Bayram tugadi. Men soat to'qqizga yaqin uyg'onib, vannada cho'milib oldimu, kyin kiyinib pastga tushdim. Maydon bo'm-bo'sh, ko'chalar kimsasiz edi. Maydonda bolalar mushak tayoqchalarini yig'ishtirib yurishibdi. Kaf endi ochilgan shkilli, ofitsiantlar to'qima krslolarni olib chiqib, arkning soyasi tushadigan marmar stollarning atrofiga qo'yishyapti. Hamma ko'chalar supirilib, rzina ichakda suv spilyapti.
To'qima krsloga qulay joylashib olib orqaga suyandim. Ofitsiant yonimga klishga shoshilmasdi. Buqalarni mashinalarga yuklash tomoshasiga chorlovchi, qo'shimcha pozdlar qatinovi haqidagi e'lonlar hamon ustunlarda ko'zga tashlanib turardi. Yashil etak tutib olgan ofitsiant bir paqir suv bilan latta ko'tarib chiqdi-da, e'lonni ko'chira boshladi, yopishib qolgan joylarini esa yuvib chiqdi. Sayil tugadi.
Qahvani ichib bo'ldim, birozdan kyin Bill kldi. Uning maydon bo'ylab o'tayotganini ko'rdim. Bill yonimga o'tirib kof buyurdi.
 - Mana, sayilu safolar ham nihoyasiga tdi, - ddi u.
 - Ha, - ddim mn. - Qachon jo'naysan?
 - Hali ma'lum emas. Mnimcha, mashina yollasam krak. Nima, sn Parijga bormaysanmi?
 - Yo'q. Yana bir hafta vaqtim bor. San-Sbastyanga bormoqchi bo'lib turibman.
 - Mn uyni rosa sog'indim-da.
 - Maykl nima qilmoqchi?
 - U San-Jan-d-Lyusga jo'namoqchi.
 - Mashina yollab uchalamiz Bayonnagacha birgalikda ytib olaqolaylik. O'sha yrda kchki pozdga chiqishing mumkin.
 - Mayli. Nonushtadan kyin jo'naymiz.
 - Bo'pti. Mashinani mn yollayman.
Nonushta qilib bo'lib, haqini to'ladik. Montoya qorasini ham ko'rsatmadi. Hisob-kitob qog'ozini xizmatkor ayollardan biri olib kldi. Eshik yonida mashina kutib turardi. Shofr yuklarimizning bir qismini avtomobilning tomiga olib chiqib qo'yib boyladi, qolganlarini o'rindiqining yoniga joylaganidan kyin biz ham o'tirdik. Mashina maydonni ksib o'tib, ko'ndalang tushgan ko'chaga burildi-da, daraxtlar soya tashlagan yo'lga o'tib oldi, kyin Pamplondan uzoqlashib, tog' etagi bo'ylab o'rladi. Cho'l mnga unchalik uzoq tuyulmadi. Mayklda ikki shisha fundador bor edi. Atigi ikki marta ho'plab qo'ydim, xolos. Biz tog'dan oshib o'tib, Ispaniyani ortda qoldirdik-da, daraxtlari srbarg, yam-yashil Biskayoning oppoq yo'lidan borib, nihoyat Bayonnaga kirib kldik. Billning yukini asrab turish uchun omborchiga topshirga-nimizdan kyin u Parijga bilt oldi. Pozdi soat yttidan o'n minut o'tganda jo'narkan. Vokzaldan chiqdik. Zina yonida mashinamiz kutmoqda edi.
 - Mashinani nima qilamiz? - so'radi Bill.
 - E, bo'lganicha bo'ldi, - dedi Maykl. - Yuringlar, sayr qilib klamiz.
 - Mayli, - ddi Bill -qayoqqa boramiz?
 - Biarritsaga borib ichamiz.
 - Sn Isrofgar Maykl ekansan, - db qo'ydi Bill. Biarritsaga ytib borib mashinani hashamatli rstoran
ostonasida qoldirdik. Rstoranga kirdik, baland kursilarga o'tirib olib sodali viski ichdik.
 - Buning haqini mn to'layman, - ddi Maykl.
 - Soqqa tashlab ko'ramiz.
Charmdan ishlangan tagi chuqur idishga soqqa tashlab pokr o'ynadik. Birinchi gal Bill yutdi. Maykl mnga yutqazib qo'ydi-da, barmnga yuz frankli pulni uzatdi. Bir qadah viskining narxi o'n ikki frank edi. Biz yana ichdik, Maykl yana yutqazdi. Har safar u barmnga choychaqa uzatardi. Qo'shni xonada yaxshigina jaz ansambli kuy chalmoqda. Bu yr ko'ngil ochadigan so'limgina mayxona ekan. Yana bir qadahdan ichdik. Bu safar to'rtta qirol bilan birinchi turdayoq mn yutdim. Bill bilan Maykl o'yinni davom ettirishdi. Maykl to'rtta valt bilan yutib chiqdi. Ikkinchi turda Bill yutdi. Hal qiluvchi turda Maykl uchta qirol tashlab, qo'shimchasidan voz kchdi. U idishni Billga uzatdi. Bill uni silkitib soqqa tashladi - uchta qirol bilan tuz va motka chiqdi. - Siz to'laydigan bo'ldingiz, - ddi Bill. - Maykl, Eski Firibgarsiz-da!
 - Afsuski, bu safar ilojim yo'q, - dedi Maykl.
 - Nga endi?
 - Pulim yo'q, - ddi Maykl. - Hch nimam qolmadi. Cho'ntagimda roppa-raso yigirma frank bor. Mana, yigirma frankni olaqoling.
Billning chhrasi o'zgarib ktdi.
 - Pulim Montoya bilan hisob-kitob qilishga zo'rg'a tadi. Shunisiga ham shukur.
 - Chk yozing, sizga pul braman, - ddi Bill.
 - Sizdan bhad minnatdorman-u, lkin chk yozib brishga mning haqqim yo'q.
 - Bo'lmasa, pulni qayrdan olmoqchisiz?
 - Ozroq olib turaman. Yarim oylik pulimni yuborishlari krak. San-Jan-d-Lyus mhmonxonasida qarz hisobida istiqomat qilib turishim mumkin.
 - Mashinani nima qilamiz? - so'radi Bill mndan. - Nima, qo'yib yuboramizmi?
 - Kutib turavrsin. Aytgandk, bizga nima hojati bor?
 - Klinglar, yana bir ryumkadan ichamiz, - taklif qildi Maykl.
 - Juda soz. Bunisiga mn to'layman, - dedi Bill. - Brtning puli bormidi? - Mayklga o'girilib so'radi u.
 - Dargumon. Montoya bilan hisob-kitob qilganda dyarli uning pulidan to'lavorgandim.
 - Biroz bo'lsa ham hamyonida puli qoluvmidi?
 - Dargumon. Uning hcham puli bo'lmagan. Brt yiliga bsh yuz funt oladi-yu, lkin buning uch yuz ellik franki sudxo'r yahudiylarga protsnt to'lashga ktadi.
 - Anchagina foyda olisharkan-da, - ddi Bill.
 - Ha, oz emas. Aytgandk, ular yahudiy emas. Shunchaki, sudxo'rlarni shu nom bilan ataymiz. Mnimcha, shotlandlar bo'lishsa krak.
 - Brtning bir tiyin ham puli yo'qmi? - so'radim mn.
 - Shunaqa bo'lsa krak. Jo'nab ktishidan oldin bor pulini mnga brgandi.
 - Nima ham qilardik, - ddi Bill, - yana bir ryumkadan ichamiz-da.
 - To'g'ri, - ddi Maykl. - Pul haqida gapirish - bo'lmag'ur ish.
 - Haq gapni aytdingiz, - ddi Bill.
Bill bilan ikkalamiz kim to'lashga o'ynadik. Bill yutqazib qo'yib, viskining haqini to'ladi. Kyin bizni kutayotgan mashina yoniga kldik.
 - Qayoqqa borishimizni istardingiz, Maykl? - so'radi Bill..
 - Shunchaki sayr qilib klaqolaylik. Bu bilan balki qarzim ko'payib qolsa ham ajab emas. Yuringlar, bir-oz sayr qilib klamiz.
 - Juda soz. Sohilni tomosha qilmoqchi bo'lib yuruvdim. Andayga boraqolaylik.
 - Sohilda hch kimdan qarzim yo'q.
 - Kim biladi dysiz.
Mashinamiz sohil yoqalab ktgan yo'ldan yurdi. Yam-yashil o'tloqlar, uylari qizil tomli oppoq chorboqlar, dakkam-dukkam o'rmonzor ko'zga tashlanadi, sohildan huv nariga chkingan moviy dngiz qirg'og'ida to'lqinlar mavj uradi. Biz Sn-Jan-d-Lyus va undan olisroqda joylashgan boshqa sohil bo'yi shaharchalardan o'tdik. Past-baland yalanglik ortidagi Pamplonni to'sib turgan tor ko'rinib turibdi. Yo'l uzoq-uzoqlarga cho'zilib ktgan. Bill soatiga qarab qo'ydi. Qaytadigan payt bo'lib qoldi. U oynani chrtib, shofrga orqaga qaytishni buyurdi. Mashina ortga burilayotganda orqa g'ildiraklari yo'l chkkasidagi o't-o'lanlarni mijig'lab o'tdi. Ortimizda o'rmon, oldinda o'tloqlar, undan narida esa dngiz yastanib yotibdi.
Biz Sn-Jan-d-Lyusda, Maykl istiqomat qilishii mo'ljallagan mhmonxona ostonasida to'xtadik. U mashinadan tushdi. Shofr chamadonlarini ichkariga kiritib qo'ydi. Maykl mashina yonida turardi.
 - Xayr, do'stlarim, - dydi Maykl. - Bayramni judayam yaxshi o'tkazdik.
 - Omadingizni brsin, Maykl, - ddi Bill.
 - Tzda diydor ko'rishamiz, - ddim mn.
 - Pul masalasida tashvishlanmanglar, - ddi Maykl. - Mashinaning haqini siz to'lab qoying, Jyk, o'zimning ulushimni sizga yuboraman.
 - Xayr, Maykl.
 - Xayr, do'stlarim. Sizlarga rahmat.
U ikkalamiz bilan qo'l siqishib xayrlashdi. Mashina qo'zg'alishi bilan unga qo'limizni silkitdik. Maykl yo'lning o'rtasida turib orqamizdan qarab qoldi. Pozd jo'nab ktishidan sal oldin Bayonnaga ytib bordik. Hammol yukxona kamrasidan Billning chamadonlarini olib kldi. Mn uni prronning panjarasigacha kuzatib qo'ydim.
 - Xayr endi, Jyk, - dedi Bill.
 - Xayr, do'stim.
 - Juda yaxshi bo'ldi. Vaqtimizni soz o'tkazdik.
 - Parijda ko'p turasanmi?
 - Yo'q. O'n yttinchida kmaga o'tiraman. Xayr!
 - Xayr, Bill!
U panjara eshigidan kirib poezd tomon yurdi. Bir-ikki qadam oldinda hammol chamadonini ko'tarib bormoqda. Pozd o'rnidan qo'zg'alguncha qarab turdim. Bill va gon drazasi yonida turardi. Drazalar lip-lip o'tib, pozd jo'nab bo'ldi-yu, tmir yo'l bo'shab qoldi. Vokzaldan chiqib, avtomobil yoniga kldim.
 - Ncha so'm to'lashim krak? - so'radim shofrdan. Bayonnagacha yuz ellik pst brishni shartlashib qo'ygan edik.
 - Ikki yuz ellik pst.
 - Orqaga qaytganda mni San-Sbastyanga tashlab o'tish uchun qancha haq so'raysiz?
 - Ellik pst.
 - Hazillashmang.
 - O'ttiz bsh pst.
 - Haddan tashqari qimmat. Mni Pan-Flyori mhmonxonasiga eltib qo'yaqoling, - ddim mn.
Mhmonxona ostonasida shofr bilan hisob-kitob qilib, choychaqa ham brdim. Mashina changga botib ktgandi. Qarmoq jildi bilan mashinani urib qo'ydim. Mni Ispaniya va sayil bilan bog'lab turgan oxirgi narsa mana shu chang edi. Shofr motorni yurgizdi-yu, mashina ko'cha bo'ylab ktdi. U Ispaniyaning yo'liga burilib ktgungacha qarab turdim. Kyin mhmonxonaga kirib, bitta xonani ijaraga oldim. Bill va Kon bilan birga Bayonnada bo'lganimizda o'zim istiqomat qilgan o'sha xonani brishdi. Yuvinib bo'lib, ko'ylagimni almashtirdim-da, shaharni sayr qilgani chiqdim.
Gazta do'konidan Nyu-York grald gaztasini sotib olib, uni o'qish maqsadida kafga kirdim. Yana Fransiyada paydo bo'lib qolish g'alati tuyuldi. Bu yr jimjit va sokin edi. Bill bilan birga Parijga jo'nab ktmaganimga biroz afsuslandimu, biroq Parijga borish, sayilni davom ettirish, dgan ma'noni bildirgan bo'lardi. Hozircha sayil safolaridan to'yib ktdim. San-Sebastyanda tinchgina yashayman. Mavsum avgust arafasidagina boshlanadi. Mhmonxonadan yaxshigina xonani ijaraga olaman-da, qiladigan ishim kitob o'qishu cho'milish bo'ladi. Bu yrda ajoyib plyaj - cho'milish joyi bor. Qirg'oqqa chiroyli daraxtlar ekilgan bo'lib, ko'pincha bolalar enagalari bilan shu yrda mavsum boshlangupcha yozni o'tkazishadi. Kchqurunlari Marinas kafsining ro'parasidagi daraxtlar soyasida orkstr o'ynaydi. Mn Marinas kafsida o'tirib kuy tinglayman.
 - Bu yrning ovqatlari qalay? - so'radim ofitsiantdan. Rstoran kafga tutashib ktgandi.
 - Yaxshi. Judayam mazali.
 - Juda soz.
Rstoranga kirib tushlik qilib oldim. Bu tushlik Fransiya uchun mo'l bo'lsa ham, lkin ispan taomlaridan kyin anchagina garibona tuyulardi. Ulfatlarim bo'lmagani sababli bir shisha shato margo kltirishni buyurdim. Yolg'iz o'zing skin, lazzatlanib vino ichish rohat-da. Bir shisha vino ham yaxshi ulfat hisoblanadi. Kyin kof ichdim. Ofitsiant mnga Issara db nomlanuvchi Biskay likyoridan tatib ko'rishni maslahat brdi. Bir shisha likyor olib klib, ryumkamni to'ldirib quydi. U Issara Pirny gullaridan tayyorlanishini aytdi. Haqiqiy Pirny gullaridan. Likyorning ko'rinishi quyuq atirni, hidi esa italyancha strga likyorini eslatadi. Mn ofitsiantga Pirny gullarini olib ktib, fransuzcha vieux marc kltirishni buyurdim. Marc xushta'm ekan. Kofdan kyin ikkinchi ryumkani ham bo'shatdim.
Ofitsiant Pirny gullari uchun ranjigandk ko'ringan edi, saxiyligim tutib, ko'proq choychaqa brib yubordim. U quvonib ktdi. Odamlarga quvonch bag'ishlash juda oson bo'lgan mamlakatda yashash yaxshi-da. Ispaniyada ofitsiant snga minnatdorchilik bildiradimi-yo'qmi, hcham oldindan aytib bo'lmaydi. Fransiyada esa hamma narsa aniq bir moliyaviy asosga qurilgan. Oppa-oson turmush kchiradigan mamlakatning o'zi yo'q. Sn bilan do'stlashmoqchi bo'lganlarning hch qaysisi allaqanday arzimagan sabab bilan munosabatini o'zgartirib o'tirmaydi. Agar snga mhr qo'yishlarini istasang, biroz pul sarflasang bas. Biroz chiqim qiluvdim, ofitsiant mni yaxshi ko'rib qoldi. Mning izzat-hurmatimni o'rniga qo'ydi. Endi mn bilan qayta uchrashish orzusida yuradi. Vaqti klib yana shu yrda ovqatlanmoqchi bo'lsam, u mni ko'rib xursand bo'ladi, o'zi xizmat qilayotgan stolga o'tirishimni istay-di. Bu chinakam mhr bo'ladi, chunki bu mhrning oqilona ngizi bo'ladi. Mn Fransiyaga qaytganimni his qildim.
Ertasi kuni totsgda yana do'st orttirish uchun hammaga m'yoridan ko'proq choychaqa ulashib bo'lib, ertalabki pozdda San-Sbastyanga jo'nab ktdim. Vokzalda hammolga o'zim lozim topgan miqdorda choychaqa brdim, chunki u bilan yana uchrashib qolish dargumon edi. Mn yana agar Bayonnaga qaytib klsam, har ehtimolga qarshi, fransuzlardan bir ncha do'st orttirmoqchi bo'luvdim, xolos. Agar mni eslab qolsalar, sodiq do'st bo'lib qolishlarini bilardim.
Irunada boshqa pozdga chiqish va pasport ko'rsatish lozim edi. Fransiyani tark etayotganimga achindim. Fransiyada maza qilib yashovdim. Ispaniyaga qaytishim g'irt ahmoqlik ekanini bilardim. Oldindan nima bo'lishini Ispaniyada hcham bilmaysan. Ispaniyaga qaytish g'irt ahmoqlik ekanini bilsam ham, pasportimni olib navbatga borib turdim-da, chamadonimni ochib ichidagi bor narsani bojxona xodimiga ko'rsatdim, so'ng bilt olib kichkina eshikdan o'tdim-da, pozdga o'tirdim va qirq minutu sakkizta tunnldan kyin o'zimni San-Sbastyanda ko'rdim.
San-Sbastyanda hatto jazirama kunda ham tonggi salqin szilib turadi. Bu yrdagi daraxtlarning barglari hcham qurimaydigandk tuyuladi kishiga. Ko'chalar xuddi hozirgina suv spib o'tilgandk. Ayrim ko'chalar eng jazirama kunda ham srsoya va salqin bo'ladi. Shahar markazidagi bir paytlari o'zim istiqomat qilgan mhmonxonani tanladim-da, balkonidan shahar tomlarining manzarasi ochiladigan xonani ijaraga oldim. Tomlar ortida tog'larning yam-yashil yonbag'ri ko'zga tashlanadi.
Chamadonni ochib buyumlarimni oldim, kitoblarni karavotning bosh tomonidagi stolga taxladim, soqol qirtishlaydigan asbobni ham olib qo'ydim, kiyimlarimdan ayrimlarini katta javonga osib, kir ko'ylaklarimni yuvishga brish uchun bir chkkaga yig'ib qo'ydim. Kyin vannada cho'milib olib, nonushta qilgani pastga tushdim. Ispaniyada hali soatlarni yozgi vaqtga o'tkazishmagani uchun ham shunaqa ertaroq klib qolibman. Soatimni to'g'rilab oldim. San-Sbastyanga klib vaqtdan bir soat yutibman.
Oshxonaga borayotganimda mhmonxona xizmatchisi politsiya blankasini brib uni to'ldirshimni aytdi. Blankaga imzo chkdim-da, kyin mning nomimga kladigan barcha xat va tlgrammalarni quyidagi adrsga jo'natishlarini iltimos qilib, Montoyaning mhmonxonasiga tlgramma jo'natdim. San-Sbastyanda qancha kun istiqomat qilishimni hisoblab chiqib, mnga tgishli xat-xabarlarni saqlab turish, ammo olti kun mobaynida kladigan tlgrammalarning hammasini San-Sbastyanga jo'natish haqida rdaktsiyaga tlgramma brdim. Kyin oshxonaga borib nonushta qildim.
Nonushtadan kyin xonamga chiqdim, o'qib yotib uxlab qolibman. Soat to'rt yarimda uyg'onib ktdim. Cho'milish kiyimimni taroq bilan birga sochiqqa o'rab ko'chaga chiqdimu, Koncha Ko'rfazi tomon odimladim. Suvning pasayish payti ekan. Sohildagi sarg'ish qum tp-tkis va qattiq edi. Xonachalardan biriga kirib ychindim-da, tp-tkis qumlikdan yurib dngiz bo'yiga bordim. Iliqqina qumda yurish kishiga yoqardi. Cho'milayotganlar suvda ham, qirg'oqda ham ko'p edi. Uzoqda, ko'rfazning etaklari gavan bilan dyarli tutashib ktgan joyda ochiq dngiz ko'rinib turibdi. Suv qaytayotgan bo'lishiga qaramay, goh-goh mayda to'lqin yaqinlashib qoladi. Dngiz biroz mavjlanadi-yu, kyin to'lqinlar og'irlashib iliqqina qumlik tomon bir tkisda yugurgilaydi. Suvga tushdim. Muzdk ekan. To'lqin yaqinlashib klishi bilan sho'ng'idim-u, suv ostida suza ktdim. Endi sovuqni ham his etmay suv yuzasiga chiib oldim. Solga suzib borib oftobda qizib ktgan taxtaga yotdim. Sohilning narigi tomonida yigit bilan qiz dam olib o'tirishardi. Qiz cho'milish kiyimining ylka bog'ichini ychib quyoshga orqa o'girib oldi. Yigit sohilda mukka tushib yotib qiz bilan suhbatlashardi. Qiz uning gapiga kulib qoraygan ylkasini quyoshga tutardi. Badanim quriguncha sohil ustida o'zimni oftobga toblab yotdim. Kyin bir ncha marta suvga sho'ng'ib chiqdim. Bir safar judayam chuqur sho'ng'ib, dngiz tubiga ytay db qoldim. Ko'zimni yummay suzib tvarak-atrof ko'm-ko'k va qoramtir ekanini ko'rdim. Solning ko'-lankasi suv ostiga tushib turardi. Avval solning yonida suzib yurdim, kyin ustiga chiqib biroz o'tirdim-da, yana sho'ng'ib anchagacha suv ostida bo'ldim, so'ng qirg'oqqa suzib ktdim. Qurib olginimcha qirg'oqda yotdim-da, kyin dushxonaga kirib muzdk suvda yuvinib, badanimni artib quritdim.
Qirg'oq bo'ylab daraxtlar soya tashlab turgan yo'lkadan qimorxonagacha bordim, kyin esa salqin ko'chalarning biridan yurib Marinas kafsiga ytib oldim. Kafening ichkarisida orkstr chalmoqda edi, mn ayvonda salqinlab o'tirib yax solingan limonad ichdim, kyin katta bir stakanda sodali viskini sipqordim. Marinas kafsining ayvonida gazta o'qib, odamlarni tomosha qilib, muzika tinglab, anchagacha o'tirdim.
Kyinroq, qorong'i tushgandan so'ng ko'rfazda sohil bo'ylab sayr qildim-da, nihoyat ovqatlangani mhmonxonaga qaytib kldim. Biskaya tvaragi bo'ylab poyga qatnashchilari bo'lgan vlosipdchilar shu tunda dam olgani San-Sbastyanda to'xtashgan edi. Ular oshxonada o'zlarining trnr va ishboshilari bilan uzun stol atrofida alohida o'tirishardi. Hammalari fransuz va blgiyalik yoshlar edi, ovqatga ko'proq e'tibor brishardi-yu, ammo hazil-mutoibani ham unutishmasdi. Stolning yuqori tomonida ko'proq Monmartr shukuhi ufurib turgan ikki fransuz qizi o'tiribdi. Bular qaysi yigit bilan bu yrga klganini aniqlolmadim. Uzun stol atrofida o'tirganlarning hammasi qurama tilda so'zlashib, bgonalar tushunmaydigan askiya qilishardi, stolning narigi tomonida shivirlab aytilgan askiyani qizlar takrorlashni iltimos qilishsa ham qayta aytishmadi. San-Sbastyan - Bilbao oralig'idagi masofaga final starti ertalab soat bshga blgilangandi. Vlosipdchilar anchagina vino ichib qo'yishdi, ularning yuzlari oftobda qorayib ktgandi. Poygada ular faqat o'zaro musobaqalashayotgan paytdagina jiddiy munosabatda bo'lishardi. Bir-birlari bilan tz-tz musobaqalashib klayotganliklari uchun ham bu poygada g'olib chiqishning ularga farqi yo'q edi. Ayniqsa, bgona mamlakatda. Buning moliyaviy tomonini hamavaqt klishib olish mumkin.
Ikki minut ustunlikka erishgan poygachilardan biriga chipqon chiqib, nihoyatda azob brmoqda edi. U hch joylashib o'tirolmasdi. Bo'yni qip -qizarib ktgan, oftob sochining jizg'inagini chiqarib yuborgan og'aynilari uni mazax qilishardi. U vilka bilan stolni taqillatib qo'ydi.
 - Mnga qaranglar, - ddi u, - ertaga burnimni shunaqangi rulga tirab olayki, chipqonim bilan faqat shamol o'ynashadigan bo'lib qolsin. 
Qizlardan biri yalt etib qaragandi, u qizarib ktib jilmayib qo'ydi. Ular ispanlarning vlosipd minishni bilmasligini g'iybat qilib o'tirishardi.
Iirik vlosipd zavodining vakili bilan birga ayvonda kof ichib o'tirdik. U poyga juda qiziqarli o't-ganini, agar Botkia Pamplonda safdan chiqib qolmaganida, tomosha qilishga arziydigan poyga bo'lishligini aytdi. Chang judayam xalaqit bryapti, ammo ispan yo'llari fransuzlarnikiga qaraganda yaxshi ekan. Uning fikricha, faqat vlosipd poygasigina haqiqiy sport hisoblanarmish. Fransiya tvaragi bo'ylab poygasini kuzatib bordingizmi? Faqat gaztadan o'qib turdingiz-mi? Fransiya tvaragi bo'ylab poygasi sportdagi eng yirik voqa bo'libdi. Shu poygani tashkil qilib, poygachilarni kuzatib borganida Fransiyaning qanaqaligini bilib olibdi. Fransiyani biladiganlar kam. U butun bahor, yoz va kuz faslini poygachilar bilan yo'lda o'tkazibdi. Qarang, endilikda poygachilarni qanchayam avtomobil u shahardan bu shaharga kuzatib boryapti. Fransiya - boy mamlakat, yil sayin ko'plab sport musobaqalari o'tkazilyapti. Vaqti klib Fransiya sporti eng taraqqiy etgan mamlakat bo'lib qoladi. Vlopoyga tufayli shunaqa bo'ladi. Yana futbol tufayli ham. U Fransiyani biladi. U vlosipd sportini biladi. Biz bir ryumkadan konyak ichdik. Lkin Parijga qaytsak, yomon bo'lmasdi. Parij - jahon sporti eng rivojlangan shahar. Sho'x ngr qahvaxonasini bilasizmi? Uni bilmay bo'ladimi! Agar biror kuni o'sha qahvaxonaga borib qolgudk bo'lsangiz, albatta mni uchratasiz. Albatta boraman. O'sha yrda yana bir ryumkadan konyak ichamiz. Albatta ichamiz. Poygachilar ertalab soat o'n bsh minuti kam oltida jo'nab ktishadi. O'shangacha uyg'onasizmi? Albatta, urinib ko'raman. Balki uyg'otib qo'yaylikmi? Juda qiziq bo'ladi. Xizmatchiga uyg'otishni o'zim tayinlab qo'yaman. U mni jon db uyg'otishi mumkin. Sizni urintirishning nima hojati bor, xizmatchiga uyg'otishni tayinlab qo'yaman, biz ertalab diydor ko'rishguncha xayrlashdik.
Ertasi kuni uyg'onganimda poygachilar bilan ularni kuzatib boruvchi avtomobillar uch soatlik yo'lni bosib qo'yishgan edi. Kof bilan gaztalarni o'rnimga kltirib brishdi, kyin kiyinib plyajga yo'l oldim. Hali ertalabki salqinlik, musaffolik va namlik tarqamagandi. Daraxtlar ostida bolalar forma yoki dhqoncha ko'ylak kiyib olgan enagalari bilan sayr qilib kelishibdi. Ispan bolalari ko'hlik bo'ladi. Daraxtlardan birining tagida poyafzal moylovchilar soldat bilan gaplashib o'tirishibdi. Soldatning faqat bitta qo'li bor edi. Suv ko'tarila boshlab, qattiq shamol turdi-yu, o'rkach-o'rkach to'lqinlar hosil bo'ldi.
Dushxonalardan birida ychinib chiqib, torgina plyajdan o'tdim-da suvgatushdim. To'lqin orasiga tushib qolmaslikka harakat qilib suzdim, ammo to'lqin gohida quyundk ustimga yopirilavrdi. Suv sokin joyga borib chalqamchasiga yotib oldim. Suvda yngilgina chayqalib faqat osmonnigina ko'rib yotdim. Kyin o'girilib olib orqamga suzayotgandim, kattagina bir to'lqin qirg'oqqa chiqarib qo'ydi. Birozdan so'ng yana to'lqinlar orasida suzib yurdim. Suzavrib charchaganimdan kyin solga bordim. Dngiz srmavj va sovuq edi. Xuddi cho'kib ktish mumkin emasdk tuyulardi. Mn ohista suzib ktavrdim, mni xuddi oqim o'z domiga tortayotgandk bo'ldi, kyin solga chiqib olib oftobda qizigan taxta ustida badanimni quyoshga toblab o'tirdim. Ko'rfazni, eski shaharni, qimorxonani, sohil bo'ylab bir qator tushgan daraxtlarni, katta mhmonxonalarning oppoq zinapoyasi-yu, oltin harfli yozuvlarini birma-bir ko'zdan kchirib chiqdim. Uzoqda, o'ng tomonda ko'rfazga dyarli tutashib ktgan yam-yashil tpalik va qasr ko'zga tashlanadi. Sol chayqalib ktdi. Chap tomondagi ochiq dngizga olib chiquvchi torgina yo'lkadan boshqa bir tpalik ko'rinib turibdi. Ko'rfazga suzib o'tmoqchi bo'ldim-u, lkin oyog'imning tomiri tortishib qolishidan cho'chidim.
Oftobda badanimni quritib o'tirib cho'miluvchilar bosib ktgan plyajni ko'zdan kchirdim. Ular mitti-mitti bo'lib ko'rinardi. Birozdan kyin o'rnimdan turib, sohilning chtiga bordim-da, og'irligim ta'sirida sohilnng salgina qiyshayishi bilan o'zimni dngizga otdim, ancha chuqurga sho'ng'ib so'ng suv btiga chiqdim-u, shoshilmay qirg'oq tomon suzib ktdim.
Kiyinib bo'lib dushxona haqini to'ladim-da, mhmonxonaga qaytdim. Vlosipdchilar o'quv xonada Avyu jurnalining bir ncha sonini qoldirib ktishibdi. Jurnallarni yig'ib mhmonxonadan chiqdim, Fransiyaning sport hayotidan voqif bo'lish maqsadida oftob tomondagi kursiga o'tirib o'qishga brildim. Birozdan kyin qo'lida yashil konvyort bilan mhmonxona xizmatchisi yonimga kldi.
 - Sizga tlgramma kldi, janob.
Yelimlangan chkkasiga barmog'imni tiqib tlgrammani ochib o'qib chiqdim. Tlgramma Parijdan yuborilgandi:
Ilojini qilsang Madridga Montan mhmonxonasiga ytib kl. Yordaming krak. Brt xizmatchiga choychaqa brib, tlgrammani qayta qo'qib chiqdim. Yo'lkada pochtalon ko'rindi. U mhmonxonaga kirib ktdi. Shol mo'ylovli pochtalon ko'rinishidan azamat xizmatchilardan edi. U mhmonxonadan qaytib chiqdi. Boyagi xizmatchi unga ergashib kldi.
 - Sizga yana tlgramma kldi, janob.
 - Tashakkur.
Tlgrammani ochdim. Pamplondan yuborishibdi.
Ilojini qilsang Madridga Montan mhmonxonasiga ytib kl. Yordaming krak.
Brt

Xizmatchi ktmabdi, aftidan choychaqa kutayotgan bo'lsa krak.
 - Madridga pozd qachon jo'naydi?
 - Ertalab to'qqizdagisi allaqachon jo'nab ktgan. Endi soat o'n birda pochta pozdi, kchqurun o'nda Janubiy eksprss bo'ladi.
 - Mnga eksprssga bilt olib kling. Pulini hozir braymi?
. - Ixtiyoringiz, - ddi u. - Kyingi hisobga o'tkazib qo'yishim mumkin.
 - Marhamat.
Shunday qilib, San-Sbastyanni xudo ko'p ko'rdi. Nazarimda, mnga shunga o'xshagan narsa yuz brishi mumkindk tuyulgandi. Xizmatchi hamon eshik yonida turganini ko'rib qoldim.
 - Iltimos, mnga tlgramma blankasini obkling.
U blanka kltirib brdi. Ruchkamni olib quyidagi so'zlarni yozdim:
Madrid Montan mhmonxonasi Ldi Eshliga ertaga eksprss bilan ytib boraman Sni o'pib Jyk Gap tamom-vassalom. Xo'sh, xo'sh. Avvaliga ayolni bitta erkak bilan jo'natvording. Kyin boshqasini tanishtirib qo'yib, birga qochib ktishiga imkon brding. Endi bo'lsa o'zing borgin-da, qaytarib kl. Yana tlgrammaning ostiga Sni o'pib db yozasan. Qoyil-e! Nonushta qilib olgani mhmonxonaga kirdim.
Janubiy eksprssda yaxshi uxlay olmadim. Ertalab vagon-rstoranda ovqatlanarkanman, Avila bilan Eskuril oralig'idagi qarag'ay daraxtlar qoplangan tog'ni tomosha qilib ktdim. Uzun, kulrang saroyni drazadan ko'rib ham ajablanmadim. Uzoqda, oftobda qurug'shab yotgan sayxonlik ortida, uncha baland bo'lmagan adir cho'qqisida oppoq Madrid massivi ko'zga tashlanadi.
Madridning shimoliy vokzali oxirgi stantsiya hisoblanadi. Barcha marshrutlar shu yrda tugaydi. Bundan nariga pozd yurmaydi. Vokzalning ro'parasida izvosh va taksilar turibdi. Mhmonxonalarning agntlari ham shu yrda saf tortgan. Xuddi viloyat shahriga o'xshaydi. Taksi yollab yo'lga tushdim. Biz avvaliga park orasidan, kyin kimsasiz saroy bilan jar yoqasidagi hali bitmagan chrkov yoqalab o'tdik-da, shaharning yangi, jazirama qismiga tib olguncha yuqorilab bordik. Mashina tp-tkis ko'cha bo'ylab Puerta-dl-Solga kirib bordi, srshovqin, gavjum maydondan o'tib Karrra-San-Xronimoga ytib oldi. Mashina yo'lkaga yaqin klib to'xtadi. Ikkinchi qavatda Montan mhmonxonasi db yozib qo'yilgan lavhaga ko'zim tushdi, Shofr chamadonlarimni olib kirib, liftning yoniga qo'ydi. Lift ishlamas ekan. Zinadan skin yuqoriga ko'tarildim. Ikkinchi qavatda Montan mhmonxonasi db yozilgan mis taxtacha bor ekan. Eshikningg qo'ng'irog'ini chaluvdim, hch kim chiqmadi. Yana qo'ng'irog'ini chalgandim, badqovoq xizmatchi ayol eshikni ochdi.
 - Ldi Eshli shu yrdami? - so'radim undan. U anqovsirab mnga tikildi.
 - Ingliz ayoli shu yrda yashaydimi?
U boshini burib kimnidir chaqirdi. Haddan tashqari smiz bir ayol eshikka yaqinlashdi. Uning quyuq bo'yalgan oppoq sochi yuzining chkkalarida jingalak-jingalak bo'lib turibdi. Bo'yi pastgina bo'lsa ham, o'zi ancha salobatli edi.
 - Miu ipoz', - ddim mn. - Ingliz ayoli shu yrda istiqomat qiladimi? Uni ko'rmoqchi edim.
 - Salom. Ha, ingliz ayoli shu yerda yashaydi. Agar u sizni ko'rmoqni istasa, albatta kirishingiz mumkin bo'ladi.
 - U mni ko'rmoqchi.
 - Undan so'rab ko'ramiz.
 - Shaharlaring juda issiq ekan.
 - zda Madrid hamavaqt issiq bo'ladi.
 - Lkin qishi ayozli.
 - Ha, qish juda sovuq kladi.
Mn ham Moptanning mhmonxonasida qolarmikanman?
Hali bu masalani hal qilganim yo'g'u, biroq buyumlarim yo'qolib qolmasligi uchun pastdan olib chiqib qo'yishnn iltimos qilmoqchi bo'ldim. Montan mhmonxonasida hch qachon biror narsa yo'qolmagan. Boshqa mhmonxonalarda yo'qolib turadi. Lkin bu yrda emas. Yo'q. Uning mhmonxonasida xizmatchilarni chrtib-chrtib olishadi. Bu gaplardan xursandman. Lkin buyumlarimni yuqoriga olib chiqib qo'yishlarini afzal ko'raman.
Xizmatchi ayol qaytib klib, ingliz ayoli ingliz erkagini hoziroq, zudlik bilan ko'rish istagida ekanini aytdi.
 - Mana, ko'rdingizmi, - ddim mn. - Sizga aytgandimu!
 - To'g'ri ekan.
Xizmatchi ayol ortidan uzun qorong'i yo'lak bo'ylab yurdim. Yo'lakning oxirida xizmatchi eshiklardan birini taqillatdi.
 - Hello, bu snmisan, Jyk? - so'radi Brt.
 - Ha.
 - Kir, kiravr.
Eshiki ochdim. Xizmatchi ortimdan yopib qo'ydi. Brt o'rnida yotgan ekan. Qo'lida taroq. Hozirgina sochini taragan bo'lsa krak. Xonada hamavaqt xizmatchi tutishga odatlangan odamlarda bo'ladigan tartibsizlik hukmron.
 - Kl, jonginam! - dedi Brt.
Karavotning yoniga borib uni quchoqladim. U mni o'pdi-yu, ammo o'payotganda xayoli butunlay boshqa yog'larda ekanini his etdim, Brt mnga suykalib titrardi. Juda ozib ktibdi.
 - Azizim! Qiyin ahvolda qoldim.
 - Qani, bor gapni aytib br-chi.
 - Aytadigan gapim yo'q. U kchagina jo'nab ktdi. Uni ktishga majbur qildim.
 - Nga bunday qilding?
 - Bilmadim. Dunyoda amalga oshirib bo'lmaydigan ishlar ham bor. Lkin unga ziyonim tgmagan bo'lsa krak.
 - Sn unga yaxshilikdan boshqa hch nima qilmagansan.
 - Romro umuman hch kim bilan aloqa qilmasligi krak. Buni darrov' szdim.
 - Nahotki?
 - K, qo'y. Bu haqda gaplashmaylik, - ddi u. - Hch qachon bu haqda og'iz ochmaymiz.
 - Mayli.
 - Uning mndan nomus qilishi, bari bir, ko'ngilsiz bo'ldi. Bilasanmi, avvaliga u mndan nomus qilib yurdi.
 - Yo'g'-!
 - Ha-da. Uni kafda mni db rosa konishgan shkil-li. U sochimni yoyib yurishimni istab qoldi. Uzun soch bilan yur,ishimni tasavvur qilolasanmi, o'zi? Bilmadim, kimlarga o'xshab ktardim!
 - Voy, tntag-!
 - Uning gapiga qaraganda, sochimni yoyib yurishim - mnga latofat bag'ishlagan bo'larmish. Badbashara bo'lib ktardim-da.
 - Kyin nima bo'ldi?
 - Hch nima. Ko'p o'tmay bu fikrdan qaytdi. Ag`pdan nomus qilmaydigan bo'lib qoldi.
 - Nga mnga yordaming krak, db xat yozuvding?
 - Uni jo'nab ktishga majbur qila olishimni bilmagandim, buning ustiga o'zimni jo'nab ktishimga h-mirim yo'q edi. Bilasanmi, u nuqul mnga pul brmoqchi bo'lavrdi. Pullarimni qayoqqa sarflashni o'zim bilmay yuribman, ddim unga. Gapimning yolg'onligini u bilardi. Lkin undan pul olishim mumkin emasdi-da.
 - Albatta.
 - K qo'y. Bu haqda gaplashmaylik. Iltimos, papirosingdan br.
Papirosni yondirib brdim.
 - U ingliz tilini Gibraltarda ofitsiantlik qilganda o'rganib olgan ekan.
 - Durust qilgan ekan.
 - Hamma gap u mnga turmushga chiqishni taklif qilishi bilan tugadi.
 - Jiddiymi?
 - Ha-da. Mn bo'lsam hatto Mayklga ham turmushga chiqolmayman.
 - Balki u lord Eshli bo'laman, db o'ylagandir?
 - Yo'q. Buning uchun emas. U mnga jiddiy uylanmoqchiydi. Mni tashlab ktmasliging uchun, drdi. Hch qachon uni tark etmasligimni istardi. Lkin latofatli ayol bo'lganimdan kyingina uylanmoqchiydi.
 - Endi bamaylixotir yashaysan.
 - Ha. Yana o'zimga kldim. U bilan bo'lib baxtiqaro Konni ham unutib yubordim.
 - Shunisi ma'qul.
 - Bilasanmi, u bilan qolgan bo'lardimu, ammo uning iztirobda qolishini szib qoldim. Aks holda til topishib olgan bo'lardik.
 - Albatta, tashqi qiyofangni hisobga olmaganda shunday bo'lardi.
 - O, u bunga ko'nikib ktardi. Brt papirosni o'chirib qo'ydi.
 - Bilasanmi, o'ttiz to'rt yoshga kirdim. Endi yigitchalarni adoi tamom qilish bilan shug'ullanuvchi yaramas ayollardan biri bo'lishni istamayman.
 - Juda soz.
 - Shunaqa bo'lishini istamayman. Bilasanmi, hozir o'zimni yaxshi szyapman. Hozir ancha tinchib qoldim.
 - Yaxshi bo'pti.
U o'girilib oldi. Yana papiros olmoqchi, db o'ylagandim. Kyin qarasam, piq-piq yig'layapti. Titrab-qaqshab yig'layapti. Boshini egib olgandi. Yana uni bag'rimga oldim.
 - Bu haqda hch qachon og'iz ochmaylik. Iltimos, bu haqda endi hcham gaplashmaylik.
 - Brt, jonginam!
 - Mayklning yoniga qaytib boraman. - Yana yig'layotganini ko'rib uni qattiqroq quchdim. - U haddan tashqari yoqimtoy, judayam ajoyib odam-da. Mnga xuddi shunaqasi krak.
U boshini ko'tarmasdi. Ohista sochini siladim. Ich-ichidan titrayotganini szdim.
 - Bunaqangi yaramas odam bo'lishni istamayman, - ddi u. - Lkin, Jyk, sndan iltimos qilaman, hch qachon bu haqda og'iz ochmaylik.
Montanoning mmonxonasidan chiqdik. Hisob-kitob qilmoqchi bo'luvdim, bka pulimni olmadi. Ijara bilan xizmat haqi to'lab bo'lingan ekan.
 - Ha mayli. Endi buning ahamiyati yo'q, - ddi Brt. Taksi yollab, Palas-otlga ytib kldik, yuklarimizni shu yrda qoldirib, kchqurungi Janubiy eksprssga bilt olib qo'yishni buyurdik-da, koktyl ichgani mayxonaga kirdik. Pshtaxta oldidagi uzun kursida o'tirib, barmnning kattagina yaltiroq idishda martini mayini chayqatishini tomosha qildik.
 - Katta mhmonxonalardagi barning botartib, ulug'sifat bo'lishi g'alati-ya, - ddim Brtga.
 - Bizning zamonamizda faqat barmn bilan jokylargina hamon xushmuomila bo'lishyapti.
 - Mhmonxona har qancha bfayz bo'lsa ham ziyoni yo'q, ammo barda hamavaqt dilxushlik qilib o'tirish mumkin.
 - Qiziq.
 - Barmnlar doim xushsurat bo'lishadi-ya.
 - Xuddi shunday, - dedi Brt. - yoshi endi o'n to'qqizda. Qoyil-a?
Pshtaxta ustida yonma-yon turgan stakanlarimizni cho'qishtirib qo'ydik. Koktylning muzdakligidan stakanlarni marjon-marjon tr qoplagandi. Darpardasi tushirib qo'yilgan drazalar ortidan esa Madridning jazirama issig'i ufurib turibdi.
 - Koktylga zaytun mvasini solib ichishni yaxshi ko'raman, - ddim barmnga.
 - Juda lazzatli. Dilkusho bar ekan-a, to'g'rimi?
 - Barlarning hammasi shunaqa.
 - Bilasanmi, avvaliga ishongim klmadi. U ming to'qqiz yuz bshinchi yilda tug'ilgan ekan. O'shanda mn Parij pansionida o'qirdim. O'ylab ko'rgin-a!
 - Nima db o'ylashimni istarding?
 - Qiliq qilma. Ma'shuqangni mhmon qilasanmi-yo'qmi?
 - Iltimos, yana ikki qadah martini bring.
 - Avvalgisidan bo'lsinmi, janob?
 - Juda xushta'm ekan. - Brt barmnga qarab jilmayib qo'ydi.
 - Minnatdorman, xonim.
 - Qani, salomat bo'l, - ddi Brt.
 - Salomat bo'l!
 - Bilasanmi, u mn tanishgunga qadar atigi ikkita ayol bilan muloqatda bo'lgan ekan, - ddi Brt. - U buqalar jangidan boshqa hch nima bilan qiziqmas ekan.
 - Hali ulguradi.
 - Bilmadim. Uning gapiga qaraganda, hayotidagi eng asosiy voqa mni uchratgani bo'libdi. Umuman, sayil-safo kabilar uni qiziqtirmagan ekan.
 - Sni uchratgani-ya?
 - Ha. Xuddi mni uchratgani.
 - Sn u haqda endi hcham gaplashmoqchi emasding shkilli?
 - Bxosdan shunaqa bo'lib qoldi.
 - Yaxshisi gapirma. Ichingda qolib ktsin.
 - Gapirayotganim yo'q, shunchaki aytdim-qo'ydim-da. Bilasanmi, Jyk, o'zimni juda yaxshi his etyapman.
 - O'ziyam shunaqa bo'lishi krak edi.
 - Bilasanmi, yaramas ayol bo'lmaslikka ahd qilishning o'ziyam yoqimli-da.
 - Ha, shunaqa.
Biz Boten rstoranining ikkinchi qavatida ovqatlandik. Bu jahonda eng yaxshi rstoranlardan biri hisoblanadi. Ikkalamiz ovurilgan cho'chqa barrasidan yb, rioxa alta vinosidan ichdik. Brt ozgina totindi. O'zi kamtomoq ayol. Mn to'yib ovqatlandim, uch shisha rioxa alta ichdim.
 - Ikki shisha vino buyuramiz, - dedim mn. Vinoni olib klishdi. Stakanimga ozgina quydim-da,
kyin Brtning qadahini to'ldirdim. So'ng o'zimnikini to'latdm. Biz stakanlarimizni cho'qishtirdik.
 - Salomat bo'l! - dedi Brt. Stakanimdagi vinoni sipqorib, to'ldirdim. Brt tirsagimdan ushlab ddi:
 - Ko'p ichmagin, Jyk. Biror bahonasi yo'q-ku.
 - Sn qayoqdan bilasan?
 - Kragi yo'q, - ddi u. -hammasi joyida bo'ladi.
 - Ko'p ichayotganim yo'q, - ddim mn. - Shunchaki ho'plab o'tiribman.
 - Ko'p ichmay qo'yaqolgin, - ddi u. - Ko'pam ichavrmagin, Jyk.
 - Sayr qilishni istaysanmi? - so'radim mn, - Shahar bo'ylab sayr qilishni istaysanmi?
 - Istasham gapmi, - ddi Brt. - Mn hali Madridni tomosha qilmagandim. Madridni tomosha qilish krak.
 - Vinomni ichib olay.
Pastga tushdik-da, birinchi qavatdagi oshxona ichidan o'tib, ko'chaga chiqdik. Ofitsiantlardan biri taksi yollagani ktdi. Jazirama issiq edi. Ko'chaning boshida tvaragiga daraxtlar ekilgan, maysa bilan qoplangan chog'roqqina maydonchada taksi bkati bor edi. Mashina yaqinlashdi, zinasida eshikni ushlab olgan ofitsiant klardi. Unga choychaqa brdim-da, qayoqqa borishimizni shofrga aytib, Brtning yoniga o'tirdim. Mashina o'rnidan qo'zg'aldi. Mn orqada suyanib o'tirdim. Brt yonimga surildi. Bir-birimizga juda yaqin o'tirardik. Bir qo'lim bilan uni quchoqlovdim, Brt mnga qulayroq suyanib oldi. Kun issiq, uylar ko'zni qamashtiradigan darajada oppoq edi. Biz Gran-Viaga burildik.
 - Eh, Jyk! - ddi Brt. - Birga bo'lganimizda ikkalamiz ham rohat qilardik-da.
Oldinda moshrang libosdagi otliq polisiyachi yo'l harakatini boshqarib turardi. U tayog'ini ko'tardi. Shofr kskin tormoz brgandi, Brt silkinib ktib mnga suykandi.
 - Ha, - dedim mn. - Shu bilan ovunib yurish mumkin, to'g'rimi?

 (Tamom)
